W myśl koncepcji marksistowskiej, sformułowanej głównie przez Fryderyka Engelsa, państwo powstało w wyniku rozpadu wspólnoty pierwotnej, podziału społeczeństwa na klasy i pojawienia się własności prywatnej. Jest narzędziem klasy panującej, czyli klasy posiadającej środki produkcji. Typ państwa zależy od tego, która klasa społeczna dominuje ekonomicznie i politycznie w państwie. Na tej podstawie wyodrębnione zostały cztery typy państwa: niewolnicze, feudalne, kapitalistyczne i socjalistyczne. W komunizmie miało nastąpić obumarcie państwa i powstanie społeczeństwa bezklasowego.
Koncepcje teistyczne instytucję państwa i władzy państwowej wywodzą od istoty nadprzyrodzonej. Już w państwach Starożytnego Wschodu (Egipt, Babilonia, Chiny) wyznawano zasadę, że władca jest bóstwem lub że jego władza pochodzi od bogów. Koncepcję teistyczną państwa przejęło także chrześcijaństwo. Według św. Augustyna państwo, a więc i każda władza państwowa, zawsze pochodzi od Boga. Św. Tomasz z Akwinu uważał natomiast, że od Boga wywodzi się jedynie sama istota władzy, państwo zaś jest dziełem ludzi. Stąd państwa i władze mogą być zarówno dobre, jak i złe, toteż złym władzom można i trzeba się przeciwstawiać. Koncepcja teistyczną znalazła zastosowanie w monarchiach absolutnych. Monarcha (król, cesarz) miał władzę nieograniczoną i niepodważalną, al-bowiem pochodzącą od Boga. Każde wystąpienie przeciwko władcy było więc nie tylko zbrodnią polityczną, ale i grzechem śmiertelnym.
Państwo pojawiło się na pewnym etapie rozwoju ludzkości wskutek długich przemian ewolucyjnych. Pierwsze prymitywne struktury państwowe powstały zapewne wraz z wyodrębnieniem się na określonym obszarze grupy społecznej, która stosując przymus, mogła skutecznie podporządkować sobie inne grupy i zapanować nad nimi. Do tej pory nasza wiedza na temat procesu powstawania państwa jest niepełna. Istnieją tylko mniej lub bardziej przekonujące hipotezy i koncepcje.
Do najbardziej znanych koncepcji powstania państwa należy oświeceniowa teoria umowy społecznej, głoszona między innymi przez Johna Locke’a i Jeana Jacques’a Rousseau. Według nich do powstania państwa doszło w wyniku szczególnej umowy zawartej między członkami danego społeczeństwa bądź między nimi a władcą. Znane są różne wersje tej koncepcji. Zwolennicy jednej z nich twierdzą, że zarówno społeczeństwo, jak i państwo powstały dzięki porozumieniu się jednostek żyjących dotąd w stanie natury, czyli pierwotnym. Inni mówią o dwóch umowach: pierwsza to umowa o zjednoczeniu się (między jednostkami), druga o podporządkowaniu się (między społeczeństwem a władcą), stanowiąca bezpośrednią przyczynę powstania państwa. Teoria umowy społecznej zdecydowanie odrzucała boskie pochodzenie władzy państwowej. continue reading…
